Terminlər lüğəti

Bazar qiyməti – malın (işin, xidmətin) tələblə təklifin qarşılıqlı təsiri nəticəsində təşəkkül tapan qiyməti. AR Vergi Məcəlləsinin 14.2-ci maddəsinə uyğun olaraq qanunvericilikdə başqa hallar nəzərdə tutulmamışdırsa, vergitutma məqsədləri üçün malların (işlərin, xidmətlərin) qiyməti tərəflərin əməliyyatda (əqddə) təsbit etdikləri qiymət qəbul edilir. Əks hal sübuta yetirilmirsə, bu qiymət bazar qiyməti kimi qəbul edilir. Vergilər bazar qiyməti nəzərə alınmaqla hesablanır. B.q. mal (iş, xidmət) satılan anadək, lakin malın (işin, xidmətin) təqdim edildiyi andan 30 gün keçənədək (əvvəl və ya sonra) ən yaxın tarixdə eyni (analoji) mal (İş, xidmət) üçün müvafiq əməliyyatlar zamanı təşəkkül tapan qiymətlərə əsasən müəyyən edilir. Bu zaman qiymətli kağızın b.q. həmin qiymətli kağızın təqdim edildiyi andan əvvəlki ən yaxın tarixdə həmin emitentin eyni qiymətli kağızları üçün fond birjasının katirovkasına əsasən müəyyənləşdirilir, bu şərtlə ki, katirovkalar müəyyən edilmiş qaydaya uyğun elan edilsin.

Bələdiyyə mənzil fondu – bələdiyyələrə mülkiyyət hüququ əsasında məxsus olan yaşayış sahələrinin məcmusu.

Bələdiyyə mülkiyyəti – yerli maliyyə, dövlət mülkiyyətində olan və bələdiyyələrin istifadəsinə verilmiş bələdiyyə əhalisinin tələbatının ödənilməsinə xidmət edən bütün növdən olan daşınar və daşınmaz əmlak. "Bələdiyyələrin statusu haqqında" qanunun 33-cü maddəsinə uyğun olaraq bələdiyyə mülkiyyətinin tərkibinə yerli vergilər və ödənişlər hesabına formalaşan yerli büdcənin vəsaiti, bələdiyyənin büdcədənkənar fondları, bələdiyyə əmlakı, habelə bələdiyyə torpaqları, bələdiyyə müəssisələri və təşkilatları, bələdiyyə mənzil fondları və qeyri-yaşayış binaları, dövlət mülkiyyətində və xüsusi mülkiyyətdə olmayan yollar, bələdiyyə, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və idman müəssisələri, digər daşınar və daşınmaz əmlak daxildir. Bələdiyyələr bələdiyyə mülkiyyətini idarə edirlər. Dövlət bələdiyyə mülkiyyətini müdafiə edir, subsidiyalar, kreditlər, qrantlar vermək yolu ilə onun artmasına imkan yaradır.

Birgə mülkiyyət – mülkiyyətçilərdən hər birinin payı məlum olmayan kollektiv mülkiyyətin bir növü. B.m. hüququ əmlaka eyni zamanda sahiblik, ondan istifadə və onun üzərində sərəncam vermək sahəsində kollektivin (şəxslər qrupunun) qanunla qorunan hüquqlarının məcmusudur. AR MM-in 222-ci maddəsinə uyğun olaraq birgə mülkiyyətin əmələ gəlməsi üçün əsas olmuş ümumiliyin iştirakçıları birgə mülkiyyətin mülkiyyətçiləridir. Əgər birgə mülkiyyətin mülkiyyətçiləri arasındakı razılaşmada ayrı qayda nəzərdə tutulmayıbsa, onlar ümumi əmlaka birgə sahiblik edir və ondan birgə istifadə edirlər. Ümumi əşyanın bölünməsi və ondan pay ayrılması əsasları və qaydası AR MM-in 220-ci maddəsinin müddəalarına əsasən müəyyənləşdirilir.

Daimi renta – renta müqaviləsinin növlərindən biri. Bu müqaviləyə görə renta müddətsiz ödənilir. Vətəndaşlar və qeyri kommersiya təşkilatları (əgər bu, qanuna zidd olmazsa və həmin təşkilatların fəaliyyət məqsədlərinə uyğun olarsa) d.r. – əldə edənlər qismində çıxış edə bilərlər. D.r.-nın ödəyicisi onu satın almaq yolu ilə renta ödəməkdən imtina etməyə haqlıdır. AR MM-in 874-cü maddəsinə uyğun olaraq daimi renta alan aşağıdakı hallarda ödəyicinin rentanı satın almasını tələb edə bilər. 1) daimi renta müqaviləsində ayrı müddət nəzərdə tutulmayıbsa, renta ödəyicisi onun ödənilməsini bir ildən çox gecikdirdikdə; 2) renta ödəyicisi renta ödənişini təmin etmək öhdəliklərini pozduqda; 3) onun rentanı müqavilə ilə müəyyənləşdirilmiş miqdarda və ya müddətlərdə ödəməyəcəyinə aşkar dəlalət edən hallar yarandıqda; 4) renta ödənilməsi üçün verilmiş daşınmaz əmlak ümumi mülkiyyətə daxil olduqda və ya bir neçə şəxs arasında bölüşdürüldükdə; 5) müqavilədə nəzərdə tutulmuş digər hallarda.

Daimi rentaalan – mülki qanunvericiliyə uyğun olaraq fiziki şəxs, habelə qeyri-kommersiya təşkilatı. Fiziki şəxslər və ya qeyri-kommersiya təşkilatları daimi rentanı bunun qanuna zidd olmadığı və öz fəaliyyət məqsədlərinə uyğun olduğu hallarda alırlar. AR MM-in 871.2-ci maddəsinə uyğun olaraq daimi renta müqaviləsi üzrə rentaalanın hüquqları Mülki Məcəllənin 871.1-ci maddəsində göstərilmiş şəxslərə tələbin güzəşti yolu ilə verilə bilər və vərəsəlik üzrə və ya hüquqi şəxslər yenidən təşkil olunduqda hüquqvarisliyi qaydasında keçə bilər, bu şərtlə ki, müqavilədə ayrı qayda nəzərdə tutulmasın.

Daşınar əmlak – torpaqla əlaqədar olmayan, ona təhkim olunmayan, daşınmaz əmlakın əksi olan əmlak. Özü hərəkət edə bilən əşyalar (heyvanlar) d.ə.-a aid edilirlər. Pullar, məcburi tələb hüquqları, qiymətli kağızlar, borc şəhadətnamələri, icra vərəqələri d.ə. hesab olunurlar.

Daşınmaz əmlak – üzərində hüquqlar dövlət qeydiyyatına alınmalı olan torpaq sahələri, yer təki sahələri, ayrıca su obyektləri (sututarlar) və torpaqla möhkəm bağlı olub təyinatına tənasübsüz (hədsiz) zərər vurulmadan yerinin dəyişdirilməsi mümkün olmayan bütün əşyalar, o cümlədən binalar, qurğular, yaşayış və qeyri-yaşayış sahələri, fərdi yaşayış və bağ evləri, meşələr və çoxillik əkmələr, əmlak kompleksi kimi müəssisələr.

Daşınmaz əmlak obyektinin eyniləşdirilməsi (fərdiləşdirilməsi) – qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada daşınmaz əmlak haqqında toplanmış kadastr məlumatlarının yer üzərindəki (naturadakı) məlumatlar ilə müqayisə əsasında eyniləşdirilməsi.

Daşınmaz əmlak obyektinin formalaşdırılması – daşınmaz əmlakın dövlət reyestrində dövlət qeydiyyatına alınmış daşınmaz əmlak obyektinin bir hissəsinin ayrılması, bölünməsi, birləşdirilməsi ilə bağlı aparılan  kadastr işləri.

Daşınmaz əmlak üzərində hüquqların qeydiyyatı orqanı – daşınmaz əmlakın dövlət reyestrini tərtib edən və aparan müvafiq icra hakimiyyəti orqanı.

Daşınmaz əmlakın dövlət reyestr nömrəsi (reyestr nömrəsi) – Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinə uyğun olaraq zamanca və Azərbaycan Respublikasının ərazisində dəyişməyən, təkrarolunmaz, daşınmaz əmlak obyektinin vahid şəkildə olduğunu göstərən nömrə.

Daşınmaz əmlakın kadastr xəritəsi (planı) – kağız və ya elektron formada tərtib edilən açıq coğrafi koordinatlar sistemində ərazi vahidlərinin və inzibati ərazi dairələrinin, torpaq sahəsi də daxil olmaqla, daşınmaz əmlak obyektinin sərhədlərinin, onların səth sahəsinin,  servitutlarının, mühafizə zonalarının (zolaqların), torpaq sahəsində binaların, tikililərin, qurğuların yerləşməsinin qrafik təsvirini, habelə daşınmaz əmlak obyektinin kadastr nömrəsi və sahənin koordinatları haqqında məlumatları əks etdirən və daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrına dair avtomatlaşdırılmış informasiya sisteminin tərkib hissəsi olan xəritə.

Daşınmaz əmlakın kadastr xəritəsindən (planından) çıxarış – daşınmaz əmlak üzərində hüquqların qeydiyyatı  və kadastr uçotuna alınması məqsədilə sorğu edilən daşınmaz əmlak obyekti üzərində hüquq sahibi barədə məlumatları, daşınmaz əmlak obyektinin yerləşdiyi inzibati ərazi vahidininin adını, daşınmaz əmlak obyektinin təyinatını, məqsədli istifadə və mülkiyyət növünü, obyektə məxsus torpaq sahəsinin kadastr göstəricilərini, torpaq sahəsinin qaiməsini, torpaq sahəsinin döngə nöqtələrinin koordinatlarını, onlar  arasındakı məsafələri və digər sorğu edilən məlumatları qrafiki və mətn formasında özündə cəmləşdirən daşınmaz əmlakın kadastr xəritəsinin (planının) bir hissəsi.

Daşınmaz əmlakın kadastr qiymətləndirməsi – daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrının tərkib hissəsi olmaqla, daşınmaz əmlak obyektinin dəyərinin müəyyən edilməsi ilə bağlı qiymətləndimə tədbiri.

Daşınmaz əmlakın monitorinqi – daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrının tərkib hissəsi olmaqla, daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastr uçotuna dair göstəricilər və məlumatlar  üzərində  dövrü müşahidə  tədbiri.

Daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrı uçotu – daşınmaz əmlak obyektlərinin zəruri  göstəricilərinin və məlumatlarının daşınmaz əmlakın kadastrında dövlət uçotuna alınması.

Daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrı – Azərbaycan Respublikasında mülkiyyət növündən asılı olmayaraq bütün növ daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrı uçotunun, daşınmaz əmlakın dövlət reyestrinin, daşınmaz əmlakın qiymətləndirilməsinin, monitorinqinin məlumatları,sənədləri, xəritə materialları əsasında və sahəvi kadastrların məlumatları nəzərə alınmaqla tərtib edilmiş dövlət informasiya sistemi.

Daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrına dair avtomatlaşdırılmış informasiya sistemi – daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastr uçotuna, monitorinqinə, qiymətləndirilməsinə dair zəruri məlumatları  elektron daşıyıcılarında cəmləşdirən sistem.

Daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrının obyekti – Azərbaycan Respublikasında yerləşən  bütün növ daşınmaz əmlak.

Depozit (lat. depositium – saxlanca verilmiş əşya) – saxlanmaq üçün kredit müəssisəsində (banklarda, əmanət kassaları yerləşdirilən pul vəsaitləri və ya qiymətli (səhmlər, istiqrazlar) kağızlar; kreditora verilməsi üçün borclu tərəfindən məhkəməyə ödənilən pul məbləği (və ya qiymətli kağız).

Dəfinə – torpağa basdırılmış və ya sair üsullarla gizlədilmiş pul və ya qiymətli əşyalar. AR MM-in 187-ci maddəsinə uyğun olaraq dəfinənin mülkiyyətçisini müəyyənləşdirmək mümkün olmadıqda, dəfinənin gizlədildiyi əmlakın (torpaq sahəsinin, tikilinin və s.) mənsub olduğu şəxslə dəfinəni aşkar etmiş şəxsin mülkiyyətinə, həm də əgər onların razılaşması ilə ayrı qayda müəyyənləşdirilməyibsə, bərabər paylar şəklində daxil olur. D. onun gizlədildiyi torpaq sahəsinin və ya digər əmlakın mülkiyyətçisinin razılığı olmadan qazıntı aparan və ya sərvət axtaran şəxs tərəfindən aşkar edildikdə, həmin torpaq sahəsinin və ya digər əmlakın mülkiyyətçisinə verilməlidir. Aşkar edilən d. tarix və ya mədəniyyət abidələrinə aid, elmi dəyərli əmlak olduqda dövlət mülkiyyətinə verilməlidir. Bu zaman d.-nin gizlədildiyi torpaq sahəsinin və ya digər əmlakın mülkiyyətçisi və d.-ni aşkar etmiş şəxs birlikdə d.-nin dəyərinin 50 faizi miqdarında bəxşiş almaq hüququna malikdirlər.

Dolayı vergilər – vergiödəyənin gəlirləri ilə müəyyən edilən birbaşa vergilərdən fərqli olaraq qiymətə və ya tarifə əlavə növündə müəyyən edilən, əmtəə və xidmətlər üçün tutulan vergilər. Mal istehsal edən və ya xidmətlər göstərən müəssisənin mülkiyyətçisi öz əmtəələrini onlara edilən əlavələri nəzərə almaqla qiymət (tarif) üzrə satır və öz gəlirindən dövlətə müvafiq vergi məbləği keçirir. Yəni mahiyyət etibarı ilə mülkiyyətçi d.v.-in toplayıcısı, alıcı isə vergi ödəyicisi qismində çıxış edir.

Dövlət əmlakının alıcıları – dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı alıcılar qismində aşağıdakılar çıxış edirlər: 1) Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları, əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər; 2) "Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası qanununun (2000-ci il mayın 16-da qəbul edilmişdir) 9.2-ci maddəsində göstərilənlərdən başqa Azərbaycan Respublikasında dövlət qeydİyyatına alınmış bütün hüquqi şəxslər; 3) xarici hüquqi şəxslər. Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı aşağıdakılar alıcı qismində çıxış edə bilməzlər: 1) səhmlərin və ya nizamnamə fondundakı payın 20 faizdən çoxu dövlət mülkiyyətində olan hüquqi şəxslər; 2) icra hakimiyyəti orqanları; 3) bələdiyyə orqanları. Yerli investorların dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin bütün forma və üsullarında məhdudiyyətsiz iştirak etmək hüququ vardır.

Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi – Azərbaycan Respublikasının "Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında" qanununa (2000-ci il mayın 16-da qəbul edilmişdir) uyğun olaraq dövlət əmlakının müəyyən edilmiş qaydalara müvafiq şəkildə alıcıların mülkiyyətinə verilməsi.

Dövlət mənzil fondu – mülkiyyət hüququ əsasında Azərbaycan Respublikasına məxsus olan yaşayış sahələrinin məcmusu.

Dövlət mülkiyyəti – dövlətə məxsus mülkiyyət, dövlətdə mülkiyyətin aparıcı forması; dövlətin müstəsna mülkiyyətindədir. Azərbaycan Respublikasının mülkiyyəti Azərbaycan xalqına məxsusdur. Naxçıvan Muxtar Respublikasının dövlət mülkiyyəti Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyətinə daxildir. Respublika ərazisi hüdudlarında, torpaq, yerin təki, daxili sular və ərazi suları, qitə şelfi, bitkilər və heyvanlar aləmi, hava hövzəsi Azərbaycan Respublikasının müstəsna mülkiyyətidir. Azərbaycan Respublikasının dövlət maliyyə ehtiyatları hesabına yaradılmış və başqa dövlətlərin ərazisində yerləşən müəssisələr və ya onların hissələri də Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyətidir.

Əqd – mülki hüquq elminə görə mülki hüquq münasibətlərinin əmələ gəlməsinə, dəyişməsinə və xitam olunmasına yönələn birtərəfli, ikitərəfli və ya çoxtərəfli iradənin ifadəsi.

Əmlak – aşağıdakıları ifadə etmək üçün işlədilən termin: 1) müəyyən şəxsin sahibliyində olan əşyaların və maddi sərvətlərin məcmusu (bu mənada "əmlak" terminindən qanunvericilikdə daha çox istifadə olunur); 2) başqa şəxsdən əldə edilən əşyaların və əmlak hüquqlarının məcmusu; 3) sahibinin əmlak vəziyyətini səciyyələndirən əşyaların, əmlak hüquq və vəzifələrinin məcmusu.

Əmlak vergisi – daşınar və daşınmaz əmlaka qoyulan birbaşa vergi növü. "Əmlak vergisi" anlayışı hələ qədim yunanlara və romalılara məlum olmuşdur. Burjua münasibətlərinin təşəkkülü və inkişafı ilə əlaqədar olaraq əmlak vergisini gəlir vergisi əvəz etmişdir. Əmlak vergisi müstəqil vergi növü kimi ABŞ-da, Böyük Britaniyada, Kanadada, Almaniyada və bir sıra ölkələrdə indi də mövcuddur.

Əşya – hüquqda xarici (maddi) aləmin təbiətdə təbii vəziyyətdə olan, yaxud insan tərəfindən yaradılan predmeti. Ə. əmlak hüquq münasibətlərinin əsasıdır. Mülki hüquqda pullar və qiymətli kağızlar da ə. hesab olunur. Müxtəlif əsaslara görə ə. aşağıdakı kateqoriyalara bölünür: 1) cinsi əlamətləri ilə fərdi – müəyyən əlamətlərinə görə müəyyən edilən əşyalar; 2) bölünən və bölünməz əşyalar; 3) istehlak olunan və olunmayan əşyalar. 

Əşya hüququ – 1)obyekti əşya olan subyektiv mülki hüquq. Ə.h.-na malik olan şəxs bu hüququ sərbəst surətdə, digər (borclu) şəxslərin yardımına ehtiyac duymadan həyata keçirir. Mülkiyyətçi ə.-ya sahiblik, ondan istifadə və onun üzərində sərəncamvermək hüququnu qanunla müəyyən edilmiş həddə öz mülahizəsinə görə realizə edir; 2) mülki hüququn əsas institutlarından biri; subyektiv mülkiyyət hüququnu və sair subyektiv əşya hüquqlarını tənzimləyən normaların məcmusu.

Əvəzli əqdlər – mülki hüquq elmində əqdlər; bağlanmış belə əqdlərə uyğun olaraq tərəflərdən birinin müəyyən hərəkətləri yerinə yetirmək vəzifəsi digər tərəfin maddi və ya digər neməti verməklə əlaqədar qarşılıqlı vəzifəsinin yaranmasına uyğun olur. Əqdlərin əvəzli olması onların təbiəti və ya tərəflərin sazişi ilə müəyyən oluna bilər. Əvəzli əqdlər, bir qayda olaraq, əmlakın mülkiyyətə müvəqqəti istifadəyə verilməsilə bağlı olur.

İcarə – əmlaka (əşyaya), torpağa və digər təbii ehtiyatlara müqavilə əsasında əvəzi ödənilməklə müddətli sahib olmaq və bunlardan istifadə etmək. Azərbaycan Respublikasında icarə münasibətləri "İcarə haqqında" Azərbaycan Respublikasının 30 aprel 1992-ci il tarixli qanunu ilə və mülki qanunvericiliklə, habelə digər normativ-hüquqi aktlarla tənzimlənir. İcarəyə təsərrüfatın bütün sahələrində yol verilir və o, mülkiyyətin bütün formalarının və növlərinin əmlakı barəsində tətbiq edilə bilər. İ. münasibətlərinin obyekti ola bilməyən əmlakın dairəsi və növləri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilir.

İcarə haqqı – icarə haqqında qanunvericiliyə görə icarə haqqının məbləği və ödənilməsi qaydası müqavilədə şərtləşdirilir. Həm də i.h.-nın məbləği icarəyə götürülən əsas fondların dəyəri və vəziyyəti, müəssisənin inkişaf perspektivləri və digər amillər, habelə icarəyə götürülmüş əmlakın istismarından əldə edilməli olan minimum gəlir nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.

İcarə müqaviləsi – mülki-hüquqi müqavilələrin bir növü. İ.m. əmlak kirayə müqaviləsidir. Bu müqaviləyə görə kirayəyə verən (icarəyəverən) kirayəçiyə (icarəçiyə) icarəyə götürdüyü obyektdən və ya hüquqdan istifadə ilə yanaşı bəhərdən istifadə etmək və gəlir götürmək hüququ da verir. İcarəçi icarəyəverənə müəyyənləşdirilmiş icarə haqqı ödəməyə borcludur. İcarə predmeti torpaq sahələri, binalar, daşınar əşyalar, hüquqlar və müəssisələr ola bilər (AR MM-in 700-cü maddəsi). AR MM-in 704-cü maddəsinə uyğun olaraq, əgər hər hansı torpaq sahəsinin, hüququn və ya müəssisənin icarə müqaviləsi bağlanarkən icarə müddəti müəyyənləşdirilməyibsə, müqavilənin ləğvinə yalnız azı altı aylıq xəbərdarlıq müddətini gözləmək şərti ilə ilin sonunda yol verilir. Əgər icarə üzrə hüquq münasibətlərinə xitam verildikdən sonra icarəçi icarəyə götürdüyü obyekti qaytarmırsa, icarəyəverən obyektin saxlandığı müddət üçün kompensasiya kimi müəyyənləşdirilmiş illik icarə haqqından icarəçinin həmin il ərzində əldə etdiyi və ya əldə edə biləcəyi icarə faydaları hissəsinə uyğun olan hissəsinin verilməsini tələb edə bilir. Digər zərərin əvəzinin ödənilməsi barədə iddia da istisna edilmir (AR MM-in 705-ci maddəsi).

İcarəyəverənlər – əmlakı icarəyəvermək hüququna malik olan mülkiyyətçilər, əmlakı icarəyə vermək üçün mülkiyyətçilərin vəkil etdikləri orqanlar, təşkilatlar və fiziki şəxslər, habelə əmlak tam təsərrüfat idarəsinə, yaxud əməli idarəsinə verilmiş hüquqi şəxslər. Xarici dövlətlərin hüquqi və fiziki şəxslərinin icarəsinə dövlət və bələdiyyə mülkiyyəti obyektləri yalnız mülkiyyətçinin razılığı ilə verilir.

İpoteka – (yun, hurotheke – girov) – 1) daşınmaz əmlakın (torpağın, tikilinin) ssuda almaq üçün girov qoyulması; 2) ipoteka ssudası (ipoteka krediti) – daşınmaz əmlakın girov qoyulması ilə bank tərəfindən verilən borc şəhadətnaməsi.

İstifadə hüququ – mülki qanunvericiliyə görə əmlakdan (əşyadan) onun faydalı təbii xassələrini hasil etməyin, habelə ondan fayda götürməyin hüquqi cəhətdən təmin edilmiş imkanı. İstifadədən fayda, gəlir, artım, bəhər, törəmə şəklində və formalarda ola bilər. İstifadə hüququna şəxsin öz əmlakından (əşyasından) istifadə etməməsi imkanı da daxildir. Əgər əşyanın tətbiq edilməməsi və ya ona qulluq olunmaması ictimai mənafelərə qəsd edirsə, istifadə və ya qulluq və saxlama vəzifəsi müəyyənləşdirilə bilər. Bu halda mülkiyyətçinin üzərinə həmin vəzifələri özü icra etmək və ya müvafiqmuzd müqabilində əşyanı başqa şəxslərin istifadəsinə vermək vəzifəsi qoyula bilər (AR MM-in 152-ci maddəsi).

Kadastr qovluğu – daşınmaz əmlakın kadastrına dair plan-kartoqrafik və mətn məlumatlarının, hüquqmüəyyənedici sənədlərin kağız şəklində və ya elektron formada toplusu.

Kadastr nömrəsi – daşınmaz əmlak obyektinin  movcudluğunu təsdiq edən, zaman və məkan etibarilə dəyişilməyən və  təkrar olunmayan, kadastr təşkilatı tərəfindən verilən unikal nömrə.

Lizinq – istehlakçının sifarişi əsasında əmlakı satın almaqla onu istehlakçıya orta və uzun müddətə icarəyə vermək məqsədi ilə həyata keçirilən xidmət növü.

Lizinq müqaviləsi – mülki-hüquqi müqavilənin bir növü. Bu müqaviləyə görə lizinqverən müəyyən əşyanı müqavilə ilə şərtləşdirilmiş müəyyən haqla, müəyyən müddətlə və digər şərtlərlə (lizinqalana əmlakı satın almaq hüququnun verilməsi də daxil olmaqla) lizinqalanın istifadəsinə verməyə borcludur. Lizinqalan müəyyənləşdirilmiş dövriliklə muzd ödəməyə borcludur.

Mənzil – bir və ya bir neçə otaqdan, habelə yaşama ilə əlaqədar məişət və digər ehtiyacların ödənilməsi üçün nəzərdə tutulmuş yardımçı sahələrdən ibarət, çoxmənzilli binanın ümumi istifadədə olan sahələrinə birbaşa daxil olmaq imkanını təmin edən strukturca ayrıca sahəsi.

Mənzil fondu – Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən bütün yaşayış sahələrinin məcmusu.

Mərz nişanı – torpaq sahələrinin sərhədlərinin dəqiqləşdirilmiş, razılaşdırılmış və koordinatları müəyyən edilmiş xarakterik (döngə) nöqtələrinin yer üzərində (naturada)  bərkidilməsi üçün qəbul edimiş xüsusi nişan (qurğu).

Mərzçəkmə –  daşınmaz əmlakın kadastr uçotuna alınması məqsədi ilə torpaq sahələrinin yer üzərində (naturada) sərhədlərinin müəyyən edilməsinə, razılaşdırılmasına, dəqiqləşdirilməsinə, sərhəd nişanlarının bərpa edilməsinə, sərhəd  xarakterik (döngə) nöqtələrinin koordinatlarının müəyyən edilməsinə, onların mərz nişanları vasitəsi ilə yer üzərində (naturada) bərkidilməsinə və sərhəd planlarının tərtib edilməsinə dair kadastr işi.

Otaq – yaşayış evinin və ya mənzilin bilavasitə yaşamaq üçün nəzərdə tutulmuş ayrıca hissəsi. 

Özəl mənzil fondu – fiziki və hüquqi şəxslərin mülkiyyətində olan yaşayış sahələrinin məcmusu.

Prezumpsiya (lat. praesumptio) – hələ əksinin sübut olunmadığı etibarlı hesab edilən ehtimal. Hüquqda bir neçə p. mövcuddur: a) müəlliflik prezumpsiyası; b) mülki hüquqda borclunun təqsir prezumpsiyası; c) cinayət hüququnda təqsirsizlik prezumpsiyası.

Ratifikasiya (lat. ratificatio, ratus – təsdiq edilmiş + facre – etmək) – dövlətin ali hakimiyyət orqanının həmin dövlətin müvəkkili tərəfindən bağlanmış beynəlxalq müqaviləni təsdiq etməsi. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 95-ci maddəsinin 4-cü bəndinə əsasən dövlətlərarası müqavilələrin təsdiqi və ləğv edilməsi hüququ Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə məxsusdur.

Real əqdlər – bağlanmaları üçün yalnız sazişin kifayət etmədiyi və əşyaların (latınca res – əşya adı məhz buradan meydana gəlmişdir) da verilməsi zəruri olan əqdlər. Əmlakın və ya digər əşya hüququnun (məsələn, borc) verilməsinə dair bəzi əqdlər, habelə əşyaların müvəqqəti verilməsi üzrə əqdlər real hesab olunurlar. Bu o deməkdir ki, əşyanı vermədən borcun verilməsinin vəd olunması hüquqi nəticələrə səbəb olmur. Real əqdlərin əksini konsensual əqdlər təşkil edirlər.

Rekvizitlər – sənədin (məsələn, müqavilənin) etibarlı hesab olunması üçün onda mütləq göstərilməli olan məlumatlar. Həmin məlumatlar aşağıdakılardan ibarətdir: sənədin adı və tərtib edildiyi tarix; sənədi tərtib edən hüquqi şəxsin adı və ünvanı; əməliyyatda iştirak edən tərəflər; əməliyyatın məzmunu; əməliyyatın ölçü vahidləri və həcmi; məsul şəxslərin imzası.

Restitusiya (lat. restitutio – bərpa etmək) – 1) mülki-hüquqi müqavilələrin bir növü; əqd etibarsız hesab edildikdə tərəflərin müqavilənin icrasına görə əldə etdiklərini geri qaytarması. Mülki hüquqda ikitərəfli r. ümumi qayda hesab olunur. Müqavilə etibarsız və ya qeyri-qanuni hesab edildikdə hər iki tərəf aldığını digər tərəfə qaytarmalı və ya dəyərini ödəməlidir. Əgər müqavilə (əqd) aldatma, hədə-qorxugəlmə yolu ilə bağlanmışdırsa, yalnız təqsirli olan tərəf aldığının hamısını qaytarır və çəkilən xərcləri ödəyir, zərərçəkənin təqsirli tərəfdən aldığı isə dövlətin nəfinə keçir (birtərəfli restitusiya); 2) beynəlxalq hüquqda – bir dövlətin müharibə nəticəsində digər dövlətə vurduğu ziyanı ödəməsi, yaxud ələ keçirdiyi əmlakı geri qaytarması.

Rezident (fr. resident, lat. residens – öz yerində qalan) – 1) orta əsrlərdə göndərildiyi dövlətlərdə daimi qalan xarici diplomatik nümayəndə; 2) metropoliyanın protektoratdakı nümayəndəsi; 3) kəşfiyyatın xarici ölkədə yaşayan nümayəndəsi; 4) maliyyə qanunvericiliyinə görə aşağıda göstərilən tələblərin birinə cavab verən istənilən fiziki şəxs: a) təqvim ilində başa çatan hər hansı ardıcıl olan 12 aylıq dövr ərzində üst-üstə 182 gündən artıq vaxtda həqiqətən Azərbaycan Respublikasının ərazisində olan; b) təqvim ili içərisində, yaxud bir təqvim ili ərzində xarici ölkədə Azərbaycan Respublikasının dövlət xidmətində olan; c) AR VM-in 13.2.5.1-ci maddəsinin 2-ci və 3-cü abzaslarında Azərbaycan Respublikasının ərazisində və ya xarici ölkədə (hər hansı birində) fiziki şəxsin olma müddəti 182 gündən artıq olmadıqda, həmin fiziki şəxs aşağıdakı ardıcıllıqla göstərilən meyarla Azərbaycan Respublikasının rezidenti sayılır: daimi yaşayış yeri; həyati mənafelərinin mərkəzi; adətən yaşadığı yer; Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlığı.

Rüsum (ərəb. “rəsm”, “vergi”, “gömrük”, “kirayə haqqı”) – orta əsrlərdə bir sıra Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda, ümumiyyətlə vergi, gömrük mənasında işlədilmiş termin. Bəzən rüsumat da adlandırılmışdır.

Servitutlar (lat. servitutis – tabeçilik) – əşya hüququnun xüsusi növü. S. müəyyən edilmiş həddə özgəsinin əşyasından istifadə etmək, yaxud onun mülkiyyətçisini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırmaq hüququndan ibarətdir. S. institutu Roma hüququnda formalaşmışdır. Torpaq servitutu (məsələn, başqasının sahəsindən keçmək hüququ), şəxsi servitut (məsələn, ömürlük olaraq başqasının əşyasından istifadə hüququ – uzufrukt) məlum idi. Feodalizm dövründə Roma hüququnu mənimsəmiş ölkələrdə yayılmışdır. Burjua hüququ da s.-ı saxlamışdır. Diplomatik təcrübədə və beynəlxalq hüquq ədəbiyyatında "s." terminindən bir dövlətin ərazi hüquqlarının başqa dövlətin xeyrinə məhdudlaşdırılmasını bildirmək üçün istifadə edilir (məsələn, özgə ərazidə hərbi dəniz bazalarının, settimentlərin yaradılması və i.a.).

Şəxsi mülkiyyət – vətəndaşlara məxsus olan mülkiyyət forması. Vətəndaşın şəxsi mülkiyyətində daşınar və daşınmaz əmlak, əmək qənaətləri və i.a. ola bilər.

Şəxsi servitutlar – əmlaka (əşya servitutları kimi) deyil, konkret şəxsiyyətə yönələn servitutlar; özgə əşyadan ömürlük istifadə etmək hüququndan ibarətdir. O cümlədən uzufrukt və özgə evində ömürlük yaşamaq hüququ ş.s.-a aid edilir.

Şərti əqdlər – mülki hüquqa görə hüquqi nəticələri naməlum hallardan (hadisələrdən və ya üçüncü şəxsin hərəkətlərindən) asılı olan əqdlər. Göstərilən hal əqdin bağlandığı anda meydana çıxdıqda həmin əqd şərti hesab olunmur.

Şərti maliyyə vahidi – "Şərti maliyyə vahidi haqqında" Azərbaycan Respublikası qanununun 2-ci maddəsi ilə müəyyənləşdirilən məbləğ.

Torpağın normativ qiyməti – torpağın qiymətləndirilməsi və torpaq haqqının müəyyən edilməsinin formalarından biri. AR TM-in 95-ci maddəsinə uyğun olaraq torpağın normativ qiyməti torpaq sahəsinin təbii və iqtisadi potensialına ekvivalent götürülən dəyər göstəricisidir. Torpağın normativ qiymətindən meyar kimi aşağıdakı hallarda istifadə edilir: a) torpaq sahələri mülkiyyətçilərdən geri alındıqda və ya müsadirə edildikdə; b) torpaq sahələri alınıb-satıldıqda, ipoteka qoyulduqda, nizamnamə (pay) fonduna və icarəyə verildikdə, sığorta edildikdə; c) torpaq sahəsi bir kateqoriyadan başqa kateqoriyalara keçirildikdə.

Torpaq   sahələrinin   dövriyyəsi – Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edİlmiş qaydada torpaq sahələri üzərində mülkiyyət, istifadə və icarə hüquqlarının dəyişməsi, torpaqların bir kateqoriyadan digərinə keçməsi və kateqoriyalar daxilində transformasiyası.

Torpaq bazarı – torpaq dövriyyəsi proseslərində torpaq sahələrinin alqı-satqısı, ipotekası, bağışlanması, habelə mülkiyyət, istifadə və icarə hüquqlarının digər formalarda dəyişməsi ilə bağlı dövlət orqanları, bələdiyyələr, fiziki və hüquqi şəxslər arasında yaranan iqtisadi və hüquqi münasibətlər.

Torpaq ehtiyatları – istifadə olunan və ya istifadə oluna bilən torpaqlar.

Torpaq hüququ – torpaq ehtiyatlarına sahiblik, onlardan istifadə və onların üzərində sərəncam vermək üzrə münasibətləri tənzim edən hüquq normalarının məcmusu.

Torpaq icarəsi müqaviləsi – mülki-hüquqi müqavilələrin bir növü. AR MM-in 706.1-ci maddəsinə uyğun olaraq torpaq icarəsi müqaviləsinə əsasən icarəyə dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyətdə olan bütün kateqoriyalara aid torpaqlar verilə bilər.

Torpaq istifadəçiləri – torpağı müddətsiz, uzunmüddətli və müvəqqəti istifadəyə götürən şəxslər. Mülki hüququn praktiki olaraq bütün subyektləri t.i. ola bilər. Bu zaman təşkilati-hüquqi formalar, mülkiyyətin formaları əhəmiyyət kəsb etmir.

Torpaq münasibətləri – dövlət orqanları, bələdiyyələr, hüquqi və fiziki şəxslər arasında torpağa sahiblik, torpaqdan istifadə və torpaq barəsində sərəncam vermək sahəsində, habelə torpaq ehtiyatlarından istifadənin dövlət tərəfindən idarə edilməsi sahəsindəki ictimai münasibətlər. T.m.-nin iştirakçıları Azərbaycan Respublikasının dövlət orqanları, bələdiyyələr, Azərbaycan Respublikası vətəndaşları və hüquqi şəxsləri, habelə əcnəbilər və vətəndaşlığı olmayan şəxslər, xarici hüquqi şəxslər, beynəlxalq birliklər və təşkilatlar, xarici dövlətlərdir.

Torpaq rentası – müvafiq torpaq sahəsinin mülkiyyətçisinə torpaq istifadəçisi-icarəçisi tərəfindən müntəzəm surətdə ödənilən ödəmə;

Torpaq sahələrinin geri alınması – torpaq sahələrinin dövlət ehtiyacları və ya ictimai ehtiyaclar üçün geri alınması. AR TM-in 70-ci maddəsinin 2-ci hissəsinə uyğun olaraq torpaq sahələri mülkiyyətçilərin, istifadəçilərin və icarəçilərin razılığı olduqda müvafiq icra hakimiyyəti orqanının və ya bələdiyyənin qərarı (və ya müqavilə) əsasında geri alına bilər (satın alına bilər). Xüsusi mülkiyyətdə olan torpaqların məcburi satın alınmasına yalnız mühüm dövlət, bələdiyyə obyektlərinin və ictimai obyektlərin yerləşdirilməsi məqsədilə yol verilir. Torpağın geri alınması barədə qərarlardan məhkəmə qaydasında şikayət verilə bilər.

Torpaq sahəsi – daşınmaz əmlakın vahid dövlət kadastrı sənədlərində sərhədləri, ölçüləri, coğrafi yerləşmə mövqeyi, hüquqi statusu, rejimi, təyinatı və digər göstəriciləri əks etdirilmiş yer səthinin bir hissəsi.

Torpaq sahəsi üzərində birgə hüquqlar – iki və ya daha çox şəxsin mülkiyyətində, istifadəsində və icarəsində torpaq sahəsi olduqda, habelə mülkiyyətçi, istifadəçi və icarəçi arasında qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada bağlanan müqavilə əsasında onlara məxsus olan torpaq sahələrinin birləşdirilməsi zamanı yaranan hüquqlar (AR TM-in 52-ci maddəsinin 1-ci hissəsi). İki və daha çox şəxsin mülkiyyətində, istifadəsində və icarəsində olan torpaq sahəsi həmin şəxslərin birgə mülkiyyət, birgə istifadə və ya birgə icarə hüququna məxsus ola bilər.

Torpaq sahəsi üzərində istifadə hüququ – müvafiq qərar (müqavilə) əsasında torpaqdan daimi və ya müvəqqəti istifadə etmək hüququ (AR TM-in 50-ci maddəsinin 1-ci hissəsi). Torpağın istifadəyə verilməsinə görə torpaq vergisindən başqa haqq alınmır. Əvvəlcədən müddəti müəyyən edilmədən həyata keçirilən istifadə torpaqdan daimi istifadə hesab olunur.

Torpaq sahəsinin bağışlanması – torpaq sahələrinin dövriyyəsinin formalarından biri. AR TM-in 91-ci maddəsinə uyğun olaraq torpağın mülkiyyətçisi Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində müəyyən edilmiş qaydada və formada bağışlama müqaviləsi ilə həmin torpaq sahəsini və ya onun bir hissəsini əvəzsiz olaraq Azərbaycan Respublikasının hər hansı vətəndaşının və ya hüquqi şəxsin, habelə dövlətin və ya bələdiyyənin mülkiyyətinə verə bilər.

Torpaq sahəsinin dəyişdirilməsi – torpaq sahəsinin dövriyyəsinin formalarından biri. AR TM-in 90-cı maddəsinə uyğunolaraq xüsusi mülkiyyətdə olan torpaq sahələri Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə uyğun olaraq hər hansı nisbətdə bir-biri ilə dəyişdirilə bilər. T.s.d. Azərbaycan Respublikasının mülki qanunvericiliyinə uyğun olaraq müvafiq normativ hüquqi aktlarla tənzimlənir.

Torpaq sahibliyi – müəyyən hüquqi əsaslarla müəyyən torpaq sahəsinə faktiki malik olmaq. Bu sahiblik torpaq sahibinin müvafiq hüquq və vəzifələrinin yaranması ilə şərtləşir. Torpaq sahəsi üzərində sərəncam vermək forması istehsalın mühüm vasitələrindən biri kimi təzahür edir.

Torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət hüququ – hüquqi və fiziki şəxslərin torpaq sahəsi üzərində hüquqlarının formalarından biri. AR TM-in 49-cu maddəsinin 1-ci hissəsinə uyğun olaraq hüquqi və fiziki şəxslərin torpaq üzərində xüsusi mülkiyyət hüququ – torpaqlar üzərində qanunla və müqavilə ilə müəyyən edilən məhdudiyyətlərə və digər şərtlərə riayət etməklə sahiblik, istifadə və sərəncam hüququdur.

Torpaq vergisi – torpaqların qiymətləndirilməsindən irəli gələn vergi. AR TM-in 98-ci maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasında torpaqdan istifadə pulludur. Mülkiyyətində və istifadəsində torpaq sahəsi olan hüquqi və fiziki şəxslər torpaq vergisi ödəyirlər. Torpaq vergisi torpaq mülkİyyətçilərinin və istifadəçilərinin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrindən asılı olmayaraq torpaq sahəsinə görə sabit tədiyyə formasında hesablanır. Torpaq vergisinin dərəcələri torpağın təyinatından, sahəsindən, coğrafi yerləşməsindən və keyfiyyətindən asılı olaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən təsdiq edilmiş qaydada müəyyənləşdirilir.

Torpaqkorlama – ekoloji cinayətlərin bir növü. AR CM-in 254-cü maddəsində nəzərdə tutulmuşdur. Saxlanması, istifadə edilməsi, yaxud daşınması zamanı gübrələrlə, təhlükəli kimyəvi və ya bioloji maddələrlə davranış qaydalarının pozulması nəticəsində təsərrüfat və ya başqa fəaliyyətin zərərli məhsulları ilə torpaqların zəhərlənməsində, çirkləndirilməsində, yaxud onların başqa cür korlanmasında ifadə olunur.

Torpaqla əlaqədar qanunsuz əqdlərin qeydiyyatı – iqtisadi fəaliyyət sahəsində olan cinayətlərin bir növü. AR CM-in 191-ci maddəsində nəzərdə tutulmuşdur, Vəzifəli şəxs tərəfindən öz qulluq mövqeyindən istifadə etməklə tamah məqsədilə və ya sair şəxsi niyyətlə torpaqla əlaqədar bilə-bilə qanunsuz əqdləri qeydiyyataalmada, dövlət torpaq kadastrının uçot məlumatlarını təhrifetmədə, habelə torpaq haqqının miqdarını qəsdən azaltmada ifadə olunur.

Torpaqların çirklənməsi – insanların sağlamlığına, ətraf mühitə və torpağın münbitlik xassələrinə zərərli təsir göstərəcək miqdarda müxtəlif mənşəli kimyəvi birləşmələrin, ağır metalların, radioaktiv elementlərin, məişət və istehsalat tullantılarının və digər zərərli birləşmələrin torpaqlarda toplanma prosesi.

Torpaqların hüquqi rejimi – torpaqların istifadəsinin, mühafizəsinin, uçotu və monitorinqinin həyata keçirilməsi sahəsində torpaq, şəhərsalma, su, meşə, yerin təki və təbiəti mühafizə haqqında qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş qaydaların məcmusu.

Torpaqların hüquqi rejimi – torpaqların istifadəsinin, mühafizəsinin, uçoto və monitorinqinin həyata keçirilməsi sahəsində torpaq, şəhərsalma, su, meşə, yerin təki və təbiəti mühafizə haqqında qanunvericilik aktları ilə müəyyən edilmiş qaydaların məcmusu.

Torpaqların məqsədli təyinatı – torpağın kateqoriyasına uyğun olaraq onun konkret məqsədlər üçün istifadəsinin AR TM-də və digər normativ hüquqi aktlarda müəyyən edilmiş qaydaları, şərtləri və hədləri.

Torpaqların monitorinqi – torpaqların münbitlik xassələrini səciyyələndirən ayrı-ayrı göstəricilərdə dəyişikliklərin vaxtında aşkara çıxarılması, qiymətləndirilməsi, mənfi proseslərin qarşısının alınması və onların təsiri nəticələrinin aradan qaldırılması üçün torpaq fondunun vəziyyətinə uzunmüddətli müşahidə-nəzarət sistemi.

Torpaqların mühafizəsi – torpaqlardan səmərəli istifadə edilməsi, daha qiymətli torpaqların kənd təsərrüfatı və meşə təsərrüfatı dövriyyəsindən əsassız çıxarılmasına yol verilməməsi, onların zərərli təbii və antropogen təsirlərdən qorunması, habelə torpaqların münbitliyinin, meşə fondunun bərpası və artırılması məqsədilə həyata keçirilən hüquqi, təşkilati, iqtisadi və digər tədbirlər sistemi.

Torpaqların münbitliyi – torpağın əlverişli morfoloji, fiziki-kimyəvi, mexaniki və bioloji şəraitdə bitkiləri qida elementləri, rütubət ehtiyatı və onların həyatı üçün digər vacib maddələrlə müntəzəm təminetmə qabiliyyəti.

Torpaqların münbitliyinin artırılması – düzgün becərilməsi nəticəsində təbii münbitliyi aşağı düşmüş torpaqların münbitliyinin yüksəldilməsi sahəsində aparılan aqrotexniki, aqrokimyəvi, meliorativ, fitosanitar, eroziyaya qarşı mübarizə və digər kompleks tədbirlər sistemi.

Torpaqların münbitliyinin bərpası – təbii və antropogen proseslərin təsiri nəticəsində torpaqların itirilmiş münbitliyini yaxşılaşdırmaq məqsədilə həyata keçirilən aqrotexniki, meliorativ, fitosanitar, eroziyaya qarşı mübarizə və digər kompleks tədbirlər sistemi.

Torpaqların münbitliyinin mühafizəsi – hazırda təsərrüfat dövriyyəsində olan, habelə münbitliyi bərpa edilmiş və yaxşılaşdırılmış torpaqların münbitliyinin qorunub saxlanmasına yönəldilmiş aqrotexniki, aqrokimyəvi, meliorativ, fitosanitar, eroziyaya qarşı mübarizə və digər kompleks tədbirlər sistemi.

Uzufrukt (lat. usufructus – istifadə + fructau – bəhər, gəlir) – Roma hüququnda şəxsi servitut növü, təsərrüfat təyinatlı özgə əşyaların toxunulmazlığının qorunması zamanı onlardan əldə olunan bəhərlərdən (gəlirlərdən) istifadə etmək və ya mənfəət götürmək hüququ. U. hüququna malik olan şəxs (uzufruktari) həm əşyanın özündən istifadə, həm də ondan gəlir əldə edə bilərdi. Lakin həmin şəxs bu zaman əşyanı dəyişdirə və ya ona xəsarət yetirə bilməzdi. O, əşyadan istifadənin bütün qaydalarına əməl etməyə borclu idi. U.-un predmetləri ancaq istifadəsi mümkün olan, istehlakı və ya məhv edilməsi qeyri-mümkün olan əşyalar ola bilərdi. AR MM-in 263.1-ci maddəsinə uyğun olaraq u. əşyanın və ya hüquqların elə yüklülüyüdür ki, bu zaman xeyrinə yüklülük müəyyənləşdirilən şəxs (uzufruktuar) onlardan istifadə etmək və fayda götürmək hüququna malikdir, lakin mülkiyyətçilərdən fərqli olaraq bu əşyanı və hüquqları girov qoymaq, özgəninkiləşdirmək və vərəsəlik üzrə vermək hüququna malik deyildir. U. ayrı-ayrı faydaların istisna edilməsilə məhdudlaşdırıla bilər.

Uzufruktari – şəxsi servituta malik olan şəxsin adı; yəni özgə əşyadan fərdi qaydada istifadə etmək hüququna malik olan şəxs.

Varis (ərəb.) – şəxsin ölümündən sonra yaxın qohumluq və ya vəsiyyət yolu ilə onun mülkiyyətinə sahib olmaq hüququna malik olan şəxs, vərəsə; ata-anasından, o cümlədən nəslindən hər hansı əmlakı miras almış şəxs.

Vergi – dövlətin və bələdiyyələrin fəaliyyətinin maliyyə təminatı məqsədi ilə vergi ödəyicilərinin mülkiyyətində olan pul vəsaitlərinin özgəninkiləşdirilməsi şəklində dövlət büdcəsinə və yerli büdcələrə, habelə məqsədli dövlət fondlarına köçürülən məcburi, fərdi, əvəzsiz ödəniş.

Vergi mənbəyi – verginin ödənilməsi üçün istifadə olunan ehtiyat; vergi ödəyicisinin gəliri və kapitalı (məsələn, torpaq vergisinin mənbəyi – torpaq sahəsindən istifadə olunmasından və ya onun realizəsindən əldə edilən gəlir).

Vergi nəzarəti – vergi ödəyicilərinin və vergitutma obyektlərinin uçotuna, habelə vergi qanunvericiliyinə riayət olunmasına nəzarəti həyata keçirən vahid sistem. Vergi orqanları vergilərin tam və vaxtında yığılmasını təmin etmək məqsədi ilə bu nəzarəti həyata keçirirlər. V.n. vergi orqanlarının və gömrük orqanlarının, onların vəzifəli şəxslərinin səlahiyyətləri həddində AR VM-ə, AR GM-ə və digər qanunvericilik aktlarına müvafiq olaraq həyata keçirilir. Vergi orqanları v.n.-ni vergi ödəyicilərinin və vergitutma obyektlərinin uçotunu aparmaqla, uçot və hesabat məlumatlarını yoxlamaqla, vergi ödəyiciləri və digər şəxslər arasında sorğu aparmaqla, gəlir əldə etmək üçün istifadə olunan binalara baxış keçirməklə və VM ilə müəyyən edilmiş digər formalarda həyata keçirirlər.

Vergi ödəməkdən yayınma – iqtisadi fəaliyyət sahəsində olan cinayətlərin bir növü. AR CM-in 213-cü maddəsində nəzərdə tutulmuşdur. Xeyli miqdarda vergilərdən yayınmaq məqsədi ilə vətəndaşlar tərəfindən gəlirlər və xərclər barədə bilə-bilə təhrif olunmuş məlumatların deklarasiyada (bəyannamədə) göstərilməsində ifadə olunur.

Vergiqoyma – vergilərin hesablanması sistemi və onların ödənilməsi forması. Vergi qanunverİciliyinə uyğun olaraq v.-nın elementləri aşağıdakılardır: a) vergiqoyma obyekti; b) vergi bazası; c) vergi dövrü; ç) vergi məzənnəsi (kvotası); d) verginİn hesablanması qaydası; e) verginin ödənilməsi qaydası və müddətləri.

Vergiqoyma metodu – vergi bazasının artımından asılı olaraq vergi məzənnəsinin (kvotasının) dəyişdirilməsi qaydası. V.m-nun dörd əsas növü fərqləndirilir: a) bərabər; b) proporsional; c) proqressiv; ç) reqressiv vergiqoyma metodu.

Vergiqoyma obyekti – subyektin vergini ödəmək vəzifəsini şərtləndirən hüquqi faktlar (hərəkətlər, hadisələr, vəziyyət). Qanunda hər bir vergi növünə dair hansı öhdəliklərin olduğu zaman ödəmək vəzifəsi barəsində danışılır. "V.o." anlayışı öz təyinatına görə "vergiqoyma predmeti" termininə yaxındır. Məsələn, torpaq vergisinin obyekti bilavasitə torpaq sahəsi (bu sahə vergiqoyma predmetidir) deyil, torpaq sahəsi üzərindəki mülkiyyət hüququdur.

Vergiqoyma predmeti – müvafiq verginin tutulmasını əsaslandıran faktiki (qeyri-yuridik) xarakterli əlamətlər. Məsələn, əgər torpaq vergisinin obyekti torpaq sahəsi üzərindəki mülkiyyət hüququdursa, v.p. torpaq sahəsinin özüdür (həmçinin bax: vergiqoyma obyekti).

Vergilərin antisipasiyası – vergilərin dövlət tərəfindən vaxtından əvvəl, bəzən isə məcburi qaydada tutulması. Bu qayda sosial ədalət nöqteyi-nəzərindən özünü doğrultmamaqla yanaşı, sahibkarlıq fəaliyyətinin müdafiəsinə və onun mükafatlandırılması prinsipinə zidd hesab olunur. V.a. adətən büdcə çatışmazlığının əməli surətdə aradan qaldırılması və ya azaldılması üçün iqtisadi böhranlar şəraitində tətbiq edilir.

Vergitutma obyekti – vergi ili üçün rezidentlərin bütün gəliri ilə həmin dövr üçün vergi qanunvericiliyi ilə müəyyən edilən gəlirdən çıxılan məbləğ arasındakı fərqdən ibarət olan vergiyə cəlb edilən gəlir. Ödəmə mənbəyində vergi tutulduğu halda, vergitutma obyekti vergiyə cəlb olunan gəlirdir. AR VM-in 96.2-ci maddəsinə uyğun olaraq vergiyə cəlb olunan gəlir, konkret dövrdə Azərbaycan mənbələrindən daimi nümayəndəliklə bağlı əldə edilən ümumi gəlirlə həmin dövrdə bu gəlirin əldə edilməsi ilə əlaqədar çəkilən və gəlirdən çıxılan məbləğ arasındakı fərqdir.

Vergitutmanın formaları – AR VM-in 5-ci maddəsinə uyğun olaraq vergi məbləğləri aşağıdakı formalarda tutulur: l) bilavasitə mənbədən (verginin gəlir və ya mənfəət əldə edilməsinədək tutulması); 2) bəyannamə üzrə (verginin gəlir və ya mənfəət əldə edilməsindən sonra tutulması).

Vərəsəlik – AR MM-in 1133-cü maddəsinə uyğun olaraq ölmüş şəxsin (mirasqoyanın) əmlakı başqa şəxslərə (vərəsələrə) qanun üzrə və ya vəsiyyət üzrə və ya hər iki əsasla keçir. Qanun üzrə vərəsəlik (ölmüş şəxsin əmlakının qanunda göstərilmiş şəxslərə keçməsi) o zaman qüvvədə olur ki, mirasqoyan vəsiyyətnamə qoymur, yaxud vəsiyyətnamə tamamilə və ya qismən etibarsız sayılır.

Vərəsəlik hüququ – mirasqoyanın əmlakının digər şəxslərə keçməsilə əlaqədar yaranan münasibətləri tənzimləyən hüquq normalarının məcmusu.

Vərəsəlik transmissiyası – qanun üzrə və ya vəsiyyət üzrə vərəsəliyə çağırılmış vərəsə, vərəsəlik açıldıqdan sonra onu qəbul edənə qədər ölərsə, ona çatmalı olan miras payını almaq hüququ onun vərəsələrinə keçir. Ölmüş vərəsənin həmin hüququ mirası qəbul etmək üçün qalan müddət ərzində ümumi əsaslar üzrə onun vərəsələri tərəfindən həyata keçirilə bilər.

Vərəsəsiz əmlak – mülki hüquqa görə mirasqoyanın vərəsələrə keçməyən əmlakı. V.ə. miras qoyanın nə qanun, nə də vəsiyyət üzrə vərəsələri olmadıqda, yaxud vərəsələr vəsiyyətlə vərəsəlik hüququndan məhrum edildikdə, habelə vərəsələrin heç biri mirası qəbul etmədikdə əmələ gəlir. Qanun üzrə vərəsələr olmadıqda, yaxud miras qoyanın əmlakının hamısı deyil, ancaq bir hissəsi vəsiyyət edildikdə, əmlakın vəsiyyət edilməyən hissəsi də v.ə. hesab olunur. V.e. vərəsəliyin açıldığı gündən 6 ay keçdikdən sonra notariat orqanının şəhadətnaməsi əsasında vərəsəlik hüququ üzrə dövlətin nəfinə keçir. Dövlət (yerli maliyyə orqanlarının timsalında) miras qoyanın borcları üzrə ona çatan əmlakın həqiqi dəyəri həcmində məsuliyyət daşıyır. Dövlətin nəfinə keçən əmlak müxtəlif təşkilatların istifadəsinə verilə bilər.

Vəsiyyət – AR MM-in 1166-cı maddəsinə uyğun olaraq fiziki şəxs ölməsi halı üçün öz əmlakını və ya onun bir hissəsini həm vərəsələr sırasından, həm də kənar adamlar sırasından bir və ya bir neçə şəxsə miras qoya bilər. Vəsiyyətnamənin tərtib edildiyi məqamda öz hərəkətləri barəsində şüurlu mühakimə yürüdə bilən və öz iradəsini aydın ifadə edə bilən yetkinlik yaşına çatmış fəaliyyət qabiliyyətli şəxs vəsiyyət edə bilər. V. edən vəsiyyətdə qanuni vərəsələrdən birini, bir neçəsini və ya hamısını vərəsəlik hüququndan məhrum edə bilər. Lakin bəzi istisnalar da mövcuddur. Belə ki, mirasqoyanın yetkinlik yaşına çatmayan və ya iş qabiliyyəti olmayan uşaqları (o cümlədən, övladlığa götürülənlər) və yaxud himayəsində olanlar, v.-in məzmunundan asılı olmayaraq, qanun üzrə vərəsəliklə onlara çatmalı olan əmlakın üçdə ikisindən az olmayan hissəsini (məcburi payı) alırlar. Əgər v. əmlakın bir hissəsinə aid edilibsə, onun vəsiyyət edilməyən hissəsi qanun üzrə vərəsələr arasında bölüşdürülür. V. yazılı formada tərtib edilir və onun tərtib edildiyi tarix göstərilir, O, Vəsiyyətedən tərəfindən imzalanır və notariat orqanında təsdiq edilir. Qanunla nəzərdə tutulan hallarda v. başqa şəxs tərəfindən (səbəbi göstərilməklə) də imzalana bilər.

Vəsiyyət tapşırığı (leqat) – AR MM-in 1205-ci maddəsinə uyğun olaraq Vəsiyyətedən miras hesabına hər hansı öhdəliyin bir və ya bir neçə şəxsin xeyrinə icra olunmasını vərəsəyə həvalə edə bilər (vəsiyyət tapşırığı – leqat). V.t.-nın predmeti miras əmlaka daxil olan əşyaların v.t.-nı alanın (leqatarinin) mülkiyyətinə, istifadəsinə və ya digər əşya hüququ ilə verilməsi, mirasa daxil olmayan əmlakın eldə edilməsi və ona verilməsi, müəyyən işin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi və i.a. ola bilər. V.t.-nın icrasının həvalə edildiyi vərəsə həmin tapşırığı, miras qoyanın borclarından ödəməli olduğu hissəni çıxmaqla, vəsiyyət edilmiş mirasın həqiqi dəyəri hədlərində icra etməlidir. Əgər v.t-nın icrasının həvalə olunduğu vərəsə miras açılanadək ölərsə və ya mirasdan imtina edərsə, v.t.-nı icra etmək vəzifəsi onun payını almış digər vərəsələrə keçir, bu şərtlə ki, vəsiyyətdən ayrı hal irəli gəlməsin. V.t.-nın icrasının həvalə olunduğu vərəsənin öldüyü halda, əgər v.t.-nın icrası onun iştirakı olmadan mümkün deyildirsə, v.t.-nı icra etmək öhdəliyinə xitam verilir. V.t.-nı alan onun miras açılan gündən hesablanan üç illik iddia müddəti ərzində icrasını tələb edə bilər. V.t-nı alan mirasqoyanın borcları üçün məsuliyyət daşımır. V.t.-nı alan onu qəbul etməkdən imtina edə bilər. Bu halda mirasın müvafiq hissəsi v.t.-nın həvalə olunacağı vərəsəyə qalır.

Vəsiyyətnamə – vəsiyyət sənədi. V. yazılı formada tərtib edilməlidir. Notariat formasında və ya bunsuz yazılı vəsiyyətnaməyə də yol verilir. AR MM-in 1179.2-ci maddəsinə uyğun olaraq notariat forması tələb edir ki, vəsiyyətnaməni Vəsiyyətedən tərtib etsin və imzalasın, notarius, notariusun olmadığı yerlərdə isə yerli özünüidarə orqanı təsdiqləsin. V.-nin vəsiyyətedənin ifadəsi (sözləri) ilə notarius tərəfindən iki şahidin yanında yazılmasına yol verilir. Bu zaman hamılıqla qəbul edilmiş texniki vasitələr tətbiq edilə bilər. Vəsiyyətedənin ifadəsi ilə notariusun yazdığı vəsiyyətnaməni Vəsiyyətedən oxumalı və onu notariusun, şahidlərin yanında imzalamalıdır. Əgər Vəsiyyətedən hər hansı səbəbə görə v.-ni özü imzalaya bilməzsə, onun xahişi ilə v.-ni başqa fiziki şəxs imzalaya bilər. Bu zaman Vəsiyyətedənin v.-ni hansı səbəbə görə imzalaya bilməməsi göstərilməlidir. AR MM-in 1183-cü maddəsinə uyğun olaraq, əgər Vəsiyyətedən lal-kardırsa və ya lal-kar və savadsızdırsa, vəsiyyət sərəncamı notariusda iki şahidin və işin məğzini ona izah edə bilən və vəsiyyətnamənin məzmununun Vəsiyyətedənin iradəsinə uyğunluğunu öz imzası ilə təsdiqləyə bilən bir nəfər şəxsin yanında tərtib edilməlidir. Kor və ya savadsız olan Vəsiyyətedən vəsiyyət sərəncamını notariusda üç şahidin yanında tərtib etməlidir. Bu barədə müvafiq qeyd yazılıb ona oxunmalıdır, Vəsiyyətnaməni şahidlər yaza və oxuya bilərlər, lakin vəsiyyətnaməni onu yazan oxumamalıdır. Qeyddə onu kimin yazdığı və vəsiyyətedənə oxuduğu göstərilməlidir. Qeyd şahidlər tərəfindən imzalanmalı və notarius tərəfindən təsdiqlənməlidir.

Vəsiyyətnamə sirri – AR MM-in 1185-ci maddəsinə uyğun olaraq notarius, vəsiyyətnaməni təsdiqləmiş digər şəxs, şahid, habelə vəsiyyətnaməni Vəsiyyətedənin əvəzinə imzalamış şəxslər vəsiyyətnamənin məzmununa, tərtibinə, dəyişdirilməsinə və ya ləğvinə aid məlumatları miras açılanadək açıqlaya bilməzlər.

Vəsiyyətnamənin etibarsızlığı – sərəncamları qanuna zidd olan, habelə şərtləri aydın olmayan və ya bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edən vəsiyyətnamə. Vəsiyyətnamə, ümumiyyətlə, əqdlərin etibarsızlığına səbəb olan hallar olduqda etibarsız sayılır. Əgər vəsiyyətnamə mülki qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydalar pozulmaqla, habelə şəxsin öz hərəkətinin mənasını başa düşə bilmədiyi və öz hərəkətini idarə edə bilmədiyi vəziyyətdə tərtib edilmişdirsə, məhkəmə tərəfindən etibarsız sayıla bilər.

Yalançı əqd – başqa əqdi pərdələmək üçün bağlanmış əqd. Mülki qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş formanın pozulması ilə bağlanmış əqdlər bilavasitə qanunda göstərildiyi hallarda etibarsız hesab olunurlar.

Yalançı sahibkarlıq – iqtisadi fəaliyyət sahəsində olan cinayətlərin bir növü. AR CM-in 193-cü maddəsində nəzərdə tutulur. Kredit almaq, rüsumlardan azad olmaq və ya digər əmlak mənfəəti əldə etmək, yaxud qadağan edilmiş fəaliyyəti gizlətmək məqsədi ilə sahibkarlıq fəaliyyətini həyata keçirmək niyyəti olmadan müəssisə və ya digər hüquqi şəxsin yaradılması ilə əlaqədar xeyli miqdarda, yaxud külli miqdarda ziyanvurmada ifadə olunur.

Yaşayış evi – otaqlardan, habelə yaşama ilə əlaqədar məişət və digər ehtiyacların ödənilməsi üçün nəzərdə tutulmuş yardımçı sahələrdən ibarət fərdi müəyyən edilmiş ev.

Yaşayış sahəsi – Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə uyğun olaraq daşınmaz əmlak hesab edilən və vətəndaşların daimi yaşaması üçün yararlı olan (müəyyən edilmiş sanitariya və texniki norma və qaydalara, qanunvericiliyin digər tələblərinə (bundan sonra – tələblərə) cavab verən) ayrıca sahə.

Yaşayış sahəsini zəbtetmə – yaşayış sahəsinin (mənzilin) kənar şəxs tərəfindən tutulması.  Y.s.z.e.  zamanı mənzili  tutmuş şəxslər oradan məhkəmənin qərarı ilə çıxarılırlar. Vətəndaşa istifadə üçün verilmiş mənzilə həmin şəxsin order almadan keçməsi zəbtetmə kimi qiymətləndirilə bilməz.

Yazılı əqd – mülkihüquqa görə yazılı əqd onun məzmununu ifadə edən və əqdi bağlayan şəxs və ya şəxslər və ya onların lazımınca vəkil etdikləri şəxslər tərəfindən imzalanmış sənədin tərtibi yolu ilə bağlanmalıdır. Tərəflərin razılaşmasında əqdin formasının uyğun gəlməli olduğu əlavə tələblər (müəyyən formalı blankda tərtibetmə, möhürlə təsdiqləmə və i.a.) müəyyənləşdirilə bilər. Bu tələblərə riayət edilməməsinin nəticələri nəzərdə tutula bilər. Belə nəticələr nəzərdə tutulmadıqda əqdin sadə yazılı formasına riayət edilməməsinin nəticələri (AR MM-in 333.1-ci maddəsi) tətbiq edilir. Əqdlərin bağlanması zamanı mexaniki və ya başqa surətçıxarma vasitələrinin köməyi ilə imzanın faksimilesindən, elektron-rəqəmli imzadan və ya şəxsi imzanın başqa analoqundan istifadə edilməsinə tərəflərin razılaşmasında nəzərdə tutulan hallarda və qaydada yol verilir. Əgər fiziki şəxs bədən qüsuruna, xəstəliyinə və ya savadsızlığına görə əqdi özü imzalaya bilmirsə, əqdi onun xahişi ilə başqa fiziki şəxs imzalaya bilər. Başqa fiziki şəxsin imzası əqdi bağlayanın özünün imza edə bitməməsinin səbəbləri göstərilməklə, notarius tərəfindən və ya bu cür notarial hərəkəti etməyə hüququ çatan digər vəzifəli şəxs tərəfindən təsdiqlənməlidir (AR MM-in 331-ci maddəsi).

Yerin təki – yer qabığının yer səthindən və ya torpaq qatından, sututarlar dibindən aşağıda yerləşən, öyrənilməsi və istifadəsi mümkün olan dərinliklərədək uzanan süxurlardan, mineral-xammal ehtiyatlarından, enerji daşıyıcılarından (neft, qaz və i.a.), təbii və süni boşluqlardan, geoloji və texnogen törəmələrdən ibarət olan hissəsi.

Yetkinlik yaşı (hüquqda) – qanunla müəyyən edilmiş yaş həddi. Şəxsin yetkinlik yaşınaçatması ilə onun mülki fəaliyyət qabiliyyəti, habelə bir çox başqa hüquq və vəzifələri əmələ gəlir. Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyi ilə yetkinlik yaşı 18 müəyyən edilmişdir. Həmin yaşa çatan vətəndaşlar seçki hüququ, nikaha daxil olmaq və i.a. əldə edirlər.

Yetkinlik yaşına çatmayanlar – 18 yaşına çatmayan vətəndaşlar. Vətəndaşların tam fəaliyyət qabiliyyətinin başlanması və bunun əsasında öz hərəkətləri ilə bütün fəaliyyət sahələrində hüquq və vəzifələr əmələ gətirmək imkanı yetkinlik yaşına çatma ilə əlaqələndirilir.

Zərər – 1) mülki hüquqda – mülki hüquq münasibətləri iştirakçısının törətdiyi hüquq pozuntusu ilə əlaqədar digər iştirakçının əmlak hüquqları sahəsində baş vermiş mənfi nəticə. Z. dedikdə, kreditor tərəfindən çəkilən xərclər, onun əmlakının itməsi, xarab olması və ya zədələnməsi, habelə borclunun öhdəliyi icra etməməsi nəticəsində kreditorun əldə edə biləcəyi qazancın əldən çıxması başa düşülür. Borclu öhdəliyi icra etmədikdə və ya lazımi qaydada icra etmədikdə o, öz hərəkəti ilə kreditora vurduğu z.-i ödəməlidir; 2) beynəlxalq hüquqda – beynəlxalq hüquq subyektinin fəaliyyəti nəticəsində vurulan zərər.

Zərərin qarşısının alınması – mülki qanunvericiliyə görə zərər vurulması təhlükəsi bu cür təhlükəni yaradan fəaliyyətinqadağan edilməsi barədə iddiaya əsas verəbilər. Əgər vurulmuş zərər onu vurmaqda davam edən və ya yeni zərər vurulması təhlükəsi törədən binanın, qurğunun istismarının və ya digər istehsal fəaliyyətinin nəticəsidirsə, məhkəmə cavabdehin üzərinə zərərin əvəzini ödəməkdən əlavə, müvafiq fəaliyyəti dayandırmaq və ona xitam vermək vəzifəsini də qoya bilər. Məhkəmə müvafiq fəaliyyətin dayandırılması və ya ona xitam verilməsi barədə iddiadan yalnız o halda imtina edə bilər ki, həmin fəaliyyətin dayandırılması və ya ona xitam verilməsi dövlət mənafelərinə zidd olsun. Bu cür fəaliyyəti dayandırmaqdan və ya ona xitam verməkdən imtina edilməsi zərər çəkənləri həmin fəaliyyətlə vurulmuş zərərin əvəzinin ödənilməsi hüququndan məhrum etmir (AR MM-in 1098-ci maddəsi).

Zərərin ödənilməsi – beynəlxalq hüququn digər subyektinə maddi zərər vurmuş subyektin, əşyaların, maddi ziyanın vurulmasınadək mövcud olmuş vəziyyətinin bərpa edilməsindən (restitusiyadan), yaxud zərərçəkən tərəfə itkilərin kompensasiyasının ödənilməsindən (resparsiya və ya maliyyə ödəməsindən; substimasiya və ya ekvivalentli maddi sərvətlər təqdim edilməsindən) ibarət olan hərəkəti. Z.ö. beynəlxalq hüquq subyektinin maddi məsuliyyətini realizə edən formadır. Subyektin maddi məsuliyyəti onun həm beynəlxalq hüquq normasını və ya müqavilə öhdəliyini pozması nəticəsində, həm də mütləq məsuliyyət qaydasında meydana çıxa bilər. Ödənilməli olan zərərin məbləği zərərçəkən obyekt tərəfindən zərərvuran subyektə verilən pretenziyanın tərkib hissəsidir. O, pretenziyanı verən subyekt tərəfindən əsaslandırılmalı və təsdiq edilməlidir. Zərərin məbləği təcrübədə bəzən beynəlxalq mübahisənin predmetini təşkil edir.

Zərərin ödənilməsi  üsulları – AR MM-in 1115-ci maddəsinə uyğun olaraq zərərin əvəzinin ödənilməsi tələbini təmin edərkən məhkəmə zərərin vurulması üçün məsuliyyət daşıyan şəxsin üzərinə işin hallarına uyğun surətdə zərərin əvəzini naturada ödəmək (eyni növlü və keyfiyyətli əmlak vermək, zədələnmiş əmlakı düzəltmək və i.a.) və ya vurulmuş zərərin əvəzini ödəmək öhdəliyi qoyur.

Zərərin ödənilməsi üzrə ödəmələr – mülki qanunvericiliyə görə zərərçəkənin əmək qabiliyyətinin azalması və ya ölümü nəticəsində dəyən zərərin əvəzi aylıq ödənişlər yolu ilə ödənilir. Üzrlü səbəblər varsa, məhkəmə zərərin əvəzinin ödənilməsinə hüququ olan fiziki şəxsin tələbi ilə ona çatası ödənişləri zərərvuranın imkanlarını nəzərə almaqla, bir dəfəliyə, lakin ən çoxu üç illiyə təyin edə bilər. Əlavə xərclərin ödənilməsi məbləğləri yol vərəqələrinin alınması, gediş haqqının, xüsusi nəqliyyat vasitələri haqqının ödənilməsi də daxil olmaqla, müvafiq xidmətlərin və əmtakın dəyərinin qabaqcadan ödənilməsizərurəti olduqda tibb ekspertizasının rəyinə əsasən müəyyənləşdirilən müddətlər daxilində gələcək zaman üçün də təyin edilə bilər (AR MM-in 1125-ci maddəsi).